The Political Economy of Constitutional Retaliation against the Amhara The Origins of the Fano Movement

Abstract

The Fano movement has emerged as a significant force in Ethiopian politics, yet the structural origins of its mobilization remain insufficiently examined. This paper locates Fano’s rise in the constitutional architecture of Ethiopia’s ethnic federalism, arguing that the 1995 Constitution embedded asymmetric institutional arrangements that structurally disadvantaged Amhara communities.

An ideological construction underpins this disadvantage: the portrayal of the Amharas as historical oppressors. During the 1970s, the EPLF, TPLF, and OLF cast the Amharas as an ‘oppressor nation’, to mobilize support and legitimize armed struggle. The narrative conflated elite privilege with collective ethnic guilt—a categorical error that proved consequential for constitutional design, policy, and resource allocation. After 1991, the 1995 Constitution translated this narrative into institutional form: it territorialized identity, fragmented civic citizenship, redefined sovereignty along ethnonational lines, and reorganized political authority and economic access in ways that structurally disadvantaged Amhara communities.

To capture this configuration, the paper introduces the concept of ‘forced staying-apart-together’ federalism. It depicts three interlocking dimensions of Ethiopia’s federal design. First, groups are forced apart through ethnic classification and territorial demarcation. Second, groups are forced together: the constitutional right to secession under Article 39 never operated as a genuine exit option as long as the TPLF was in power. Third, the arrangement is forced from above: a dominant coalition designed the federal architecture as a governing technology, not a negotiated compact among equals. Within this framework, contemporary Amhara political mobilization reflects an assertive nationalism: a defensive response to constitutionally embedded inequality and a claim to civic belonging within the polity.

አጠቃሎ
ይህ “በዐምሐራ ሕዝብ ላይ የተፈጸመው ሕገ-መንግሥታዊ የበቀል እርምጃ ፖለቲካዊ ኢኮኖሚና የፋኖ ንቅናቄ መነሻዎች” በሚል ርዕስ የተሰናዳ ጥናታዊ ጽሁፍ ነው።
የፋኖ ንቅናቄ በኢትዮጵያ ቀዳሚ ተከላካይ ኃይል ሆኖ ብቅ ያለ ቢሆንም፣ የንቅናቄው መዋቅራዊ መነሻዎች በሚገባ አልተመረመሩም። አብዛኞቹ ጥናቶች ትኩረት የሚሰጡት በቅርብ ጊዜያት ለተከሰቱ የፀጥታ ቀውሶች ቢሆንም፣ ይህ ጽሑፍ የፋኖን መነሳት በዐምሐራ ማኅበረሰብ ላይ ከደረሰው የረዥም ጊዜ ሥርዓታዊ ችግር፣ ከተቋማዊ አድልዎ እና በመንግሥት ከሚደገፍ ማግለል ጋር ያገናኘዋል። ለዚህ መገለል ዋነኛው ምክንያት ዐምሐራን እንደ “ታሪካዊ ጨቋኝ” አድርጎ የሚስለው ርዕዮተ-ዓለማዊ ትርክት ነው። በ1960ዎቹ (በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር) በአማፅያን ንቅናቄዎች የተጠነሰሰው ይህ ትርክት፣ የፖለቲካ ልሂቃን ስብጥርን ከመላው ብሔር የጋራ የጥፋተኝነት ክስ ጋር በማቀላቀል፣ አድሎአዊ የፖሊሲ ቀረጻና ኢ–ፍትሓዊ የሀብት ክፍፍል እንዲኖር ምክንያት ሆኗል።

ከ1983 ዓ.ም. በኋላ፣ ይህ ርዕዮተ-ዓለም በኢትዮጵያ ፖለቲካዊ ኢኮኖሚ ውስጥ በሕግ እንዲሰፍን ተደርጓል። የ1987ቱ ሕገ-መንግሥት ማንነትን ከክልል ጋር በማቆራኘትና ሉዓላዊነትን በብሔር በመተርጎም የዐምሐራ ማኅበረሰቦችን መዋቅራዊ በሆነ መንገድ እንዲጎዱ አድርጓል። ይህንን ሁኔታ በንድፈ-ሐሳብ ለመግለጽ፣ ጽሑፉ “ተገዶ-ተለያይቶ-አብሮ-የመቆየት” ፌደራሊዝም የሚል ጽንሰ-ሐሳብ ያስተዋውቃል። ይህ ሞዴል ሦስት የግዴታ አካሄዶችን ይጠቅሳል፦ ሀ) ማኅበረሰቦች በብሔር ክፍፍል እንዲለያዩ ተገደዋል፤ ለ) በማይተገበር የመገንጠል መብት አብረው እንዲቆዩ ተገደዋል፤ እንዲሁም ሐ) አሠራሩ በድርድር ሳይሆን እንደ አገዛዝ ስልት በበላይ አካል እንዲጫን ሆኗል። ይህ ጥናት የአሁኑ የዐምሐራ ፋኖ ንቅናቄ ሕገ-መንግሥታዊ ጥበቃ የተሰጠውን የፖለቲካዊ ኢኮኖሚ ኢ-ፍትሐዊነት ለመቀልበስ የሚደረግ ተከላካይ ብሔርተኝነት እና በኢትዮጵያ ውስጥ የዜግነት መብትን የማስከበር ጥያቄ እንደሆነ ይደመድማል።